Geen baken maar een worsteling

 

ARCHITECTUUR ABDIJ,KONINGSOORD
**************************************
Bij de nieuwe abdij van de trappistinnen voel je het teveel aan inspiratiebronnen;
****************************************************************
ARNHEM

Een Stille weg door heuvelachtig landschap. Nergens een spoor van bebouwing te zien.. En dan, na een bocht, doemt plotseling een klooster op, als eeuwenoud bastton van stilte. Zo staat Monte Oliveto Maggiore erbij – een 14de eeuwse benedictijner abdij in de:omgeving van de Italiaanse stad Siena. En zo moet ook ooit de gloednieuwe abdij Koningsoord opdoémen, díe bij Arnhem is gerealiseerd.
Nu nog is dit een bakstenen klont op-een open veld. Maar straks, als tuin en bos zijn uitgebot en een-nieuwe toegangsweg is aangelegd, zal dat anders.zijn. Dan zal te zien zijn, zegt de architect dle zijn schepping het afgelopen weekeínde eenmalig aan een groot publiek presenteerde, hoe het klooster in Siena hem tot dit bouwwerk inspireerde. Koningsoord noet dan een baken zijn in de natuur.
Een nieuwe abdij is groot nieuws in Nederland; waarvrijwel alle nog bestaande kloosters kampen met leegloop en vergrijzing. Met de trappistinnen, de toekomstige bewoonsters van Koningsoord, gaat het echter bijzonder goed. Zij zijn een levendige, nog altijd groeiende gemeenschap van nu 35 zusters.
Wat-blijkbaar aanspreekt, is hun leefwijze die nog altijd strikt is gebaseerd op de regels van Benedíctus (480-547). Elke dag begint om kwart voor vier, om acht uur 's avonds gaat iedereen slapen. Zeven keer per dag wordt gezamenlijk in de kapel gezongen. Opvaste uren wordt arbeid verricht. Maar de zusters voelen zich wel betrokken bij de wereld. Het klooster kent daarom gastenverblijven.

Reden voor de nieuwbouw is, dat het oude klooster in Berkel-Enschot werd bedreigd door oprukkend Tilburg: Verkoop van klooster en grond maakte een nieuw begin in de Veluwe mpgelijk. Hier konden voldoende landerijen worden aangekocht, plus een passende plek om te bouwen. Rondom een voormalige modelboerderij was daar eind jàren veertig een k1ooster gesticht door de missionarisbroeders van Mill-Hill. De vereiste religieuze bestemming had de1ocatie al.
Een opmerkelijk eis die de zusters stelden aan de architect was om niet de vormgeving te hanteren van de benedictijner monnik Hans van der Laan (l904-1990). Deze monnik-architect heeft zijn leven gewijd aan het zoeken naar richtlijnen voor architectuur die niet alleen beschutting geeft, maar ook weldadig is voor de menselijke geest. Wat zijn richtlijnen vermo gen, is bij uitstek te zien in de kloosters die hij zelf ontwierp, waaronder zijn eigen kloosterkerk in Vaals. De zusters kenden zijn werk maar wilden er niet van weten; ze vonden het te rechthoekig en te ruw.
Het voorbeeld van Monte 0liveto Maggiore heeft in zekere zin uitkomst geboden. Het heeft duidelijk geïnspireerd tot het maken van één kloek, compact complex. Zo is het eigenlijke klooster, een carrévormig bouwblok dat de contouren volgt van de oude boerderij.
Maar de vorm van dit blok is minder helder. Dat komt vooral doordat hier binnen, in de vorm van een rechthoek; twee binnentuinen zijn gesitueerd met als bijzonderheid dat deze rechthoek scheef in het hoofdblok is geplaatst. De keuze voor deze vreemde.bouwvorm berust op functionele gronden: er zijn nu smalle bouwdelen naast hele brede; zelfs zo breed, dat de kerk in het hoofdvolume kon worden opgenomen.
Een nadeel is de vreemde hoofd­vorm die van verre doet denken aan een scheefgetrokken, overmaatse boerderij. Jammer is ook dat de kerk nu niet herkenbaar is; je kunt hem slechts op enige afstand vermoeden door de klokkentoren.

De nieuwe abdij Koningsoord, een ontwerp van GSD architecten.
Foto Harry Cock/ de Volkskrant

Naast dit hoofdblok staan nog wat bijgebouwen, soms resterende fragmenten van de vroegere boerderij. Een oude graansilo wordt omgetoverd tot kloosterwinkel; een deel van de vroegere koestal is herbouwd en aan het grote kloostervolume vastgezet. Dat brengt variatie in het geheel, maar doet wel afbreuk aan de eenheid. Dat geldt ook voor de binnenhoven - een combinatie van pleisterwerk en baksteen, waarvoor een Grieks-orthodox klooster model heeft gestaan.
De zusters zullen trouwens vast te­vreden zijn: zij kregen wat ze vroegen. Maar in het landschap voel je het te­veel aan inspiratiebronnen, aan probeersels wel. Dit complex straalt te weinig rust uit, is geen vanzelfsprekende compositie. Het toont veeleer een worsteling. Dit is geen bastion maar een wat onduidelijk gebouw.

HILDE DE HAAN

Nieuwbouwabdij koningsoord, Johannahoeveweg, Arnhem. Ontwerp: GSG architecten. Landschap: Veenenbosch en Bosch. Bouwkosten 8 miljoen euro.

 

naar actueel
overzicht